در دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی، وقتی هنوز کلمه‌ی «محصول ارگانیک» در فرهنگ زیبایی جایی نداشت و شامپوها به‌شکل خالصی از ترکیبات شیمیایی خشن ساخته می‌شدند، یک آرایشگر جوان پاریسی باور داشت که راه دیگری هم هست.

این باور، سرچشمه‌ی پیدایش برند فیتو (PHYTO) شد؛ برندی که امروز در ایران به‌ویژه با «قرص فیتو» شناخته می‌شود، اما داستانش فراتر از یک مکمل غذایی است: داستان یک اختراع، یک امپراتوری خانوادگی، یک ورشکستگی پرسروصدا و یک تولد دوباره.

در منابع فارسی‌زبان، تاریخ‌های متناقضی برای تاسیس فیتو — از ۱۹۴۶ تا ۱۹۵۰ و ۱۹۶۹ — دیده می‌شود؛ اما روایت مستند به شکل دیگری است که در ادامه می‌خوانید.

 پیدایش برند فیتو — دو اشتیاقِ یک مرد

داستان فیتو، داستان پاتریک آلس (Patrick Alès) است. او با نام اصلی حسوس گونزالس در سال ۱۹۳۰ در شهر سانتاندر در شمال اسپانیا به دنیا آمد.

در هفت سالگی، خانواده‌اش از آتش جنگ داخلی اسپانیا پا به فرار گذاشتند و به فرانسه پناهنده شدند؛ سرنوشتی که او را سرنوشت‌بخشی‌ترین مهاجر صنعت زیبایی فرانسه کرد.

در دهه‌ی ۱۹۵۰، پاتریک جوان به‌عنوان شاگرد وارد یک سالن آرایشگری در پاریس شد. در همین سال‌ها نکته‌ای که کمتر کسی به آن توجه داشت، ذهنش را آزرد: محصولات مملو از مواد شیمیایی، هم دست آرایشگران و هم موهای مشتریان را تخریب می‌کرد.

یکی از تجربه‌های تعیین‌کننده‌ی او، همکاری با یک بازیگر فرانسوی بود که موهایش بر اثر رنگ‌های مکرر و فرآیندهای شیمیایی منهدم شده بود.

همین‌جا بود که نخستین بذرهای ایده‌ی فیتو کاشته شد.

آلس به گیاه‌شناسی رو آورد. او که شیفته‌ی طبیعت بود، قدرت گیاهان را در طب سنتی مطالعه کرد و به گزاره‌ای ساده اما انقلابی رسید: اگر گیاهان برای پوست خاصیت دارند، چرا برای مو نداشته باشند؟ شعار مادام‌العمرش نیز حکمت کهن پزشکان بود:

Primum Non Nocere — نخست، آسیب نرسان.

همزمان، استعداد حرفه‌ای او شکوفا می‌شد. آلس آن‌قدر در هنر آرایشگری پیش‌رفت که خودش اختراع‌گر براشینگ (Blow-dry یا سشوارکشیدن) در سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۶ شد.

در ۱۹۶۵ سالن شخصی خودش را نزدیک خیابان شانزه‌لیزه پاریس افتتاح کرد — سالنی که امروز هم همچنان باز است — و مشتریانی مثل بریژیت باردو، کاترین دناو و ژاکلین کندی اوناسیس به آن رفت‌وآمد داشتند. این مشاهیر، اولین آزمایش‌کنندگان و در عین حال اولین سفیران تبلیغاتی محصولات گیاهی‌اش شدند.

تولد برند فیتو — از خمیرگیر نان تا آزمایشگاه

در سال ۱۹۶۷، آلس مفهوم و علامت تجاری «Phytothératrie» (فیتوتراتری = مراقبت از مو از طریق گیاهان) را ثبت کرد؛ کلمه‌ای ترکیبی از یونانی باستان:

• Phyto = گیاه
• Thera = مراقبت و درمان
• Trikhos / Thrix = مو

او نخستین کسی بود که پیشوند «فیتو» را وارد دنیای آرایش کرد.

محصولات اولیه — از جمله روغن «هویل دالس» (Huile d’Alès) — را خودش و همسرش ژکی دستی در گاراژ خانه‌شان در پرووانس و با یک خمیرگیر نانِ ردشده به‌عنوان دستگاه میکسر تهیه می‌کردند.

در ۱۹۶۸، فرمولی به دنیا آمد که بزرگ‌ترین و پایدارترین موفقیت برند را رقم زد: کرم Phyto 7؛ کرم روزانه‌ای از عصاره‌ی هفت گیاه برای تقویت و آبرسانی مو. تقاضا نه تنها از سوی مشتریان مشهورش، که حتی از سوی متخصصان پوست بالا رفت و همین، آرسال‌کننده‌ی نهادینه‌شدن کارش بود:

در ۱۹۶۹ آزمایشگاه Phytosolba تاسیس شد — تاریخ رسمی تولد شرکت. دهه‌های بعد، شاهراهِ نوآوری فیتو همچنان ادامه یافت:

سرمایه‌گذاران — از آغوش لورال تا پله‌های بورس

داستان مالکیت فیتو، قسمت پرفرازونشیب این روایت است:

۱۹۷۸ — ورود لورال. غول آرایشی فرانسه، لورال (L’Oréal)، صاحب ۴۴ درصد سهام گروه آلس و حقوق توزیع بین‌المللی خانواده‌ی محصولات فیتو شد.

پشت مالی لورال، فیتو را از یک پدیده‌ی پاریسی به یک برند جهانی بدل کرد. آرایشگر مشهور ژاک دوسانژ نیز ۵ درصد سهام در دست داشت.

۱۹۷۹ — تنوع‌بخشی. گروه آزمایشگاه‌های لیراک (Lierac) را خریداری کرد و دهه‌ی ۱۹۷۰ را با پایه‌گذاری یک گروه چندبرندی به پایان برد.

۱۹۹۵ — بازپس‌گیری استقلال. سرنوشت سینمایی این‌جا اتفاق افتاد: پاتریک آلس پس از برنده‌شدن در یک دعوای حقوقی علیه لورال، کل سهام ۴۴ درصدی را با قیمت ۹۰ میلیون فرانک بازخرید کرد — خریدی که عمدتاً با بدهی تامین شد — و کنترل توزیع بین‌المللی را نیز پس گرفت.

۱۹۹۶ — رفتن به بورس. هلدینگ «Phyto-Lierac» متولد شد و حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد سهام آن در بورس پاریس عرضه گردید؛ خانواده‌ی آلس با در دست داشتن حدود دو سوم سهام، اکثریت گروه را در کنترل داشتند.

۱۹۹۷ تا ۱۹۹۹ — اوج‌گیری. آزمایشگاه رنگ‌سازی دوکاستل (۱۹۹۷) و خانه‌ی عطر تاریخی کارون (Caron) (۱۹۹۸) خریداری شد و در ۱۹۹۹ نام هلدینگ به «گروه آلس» (Alès Groupe) تغییر یافت. تا ۲۰۰۴، صادرات گروه از ۳۰ درصد درآمدها به ۵۰ درصد رسیده بود.

۲۰۰۸ به بعد — انتقال نسل. پاتریک آلس از مدیریت اجرایی کنار رفت و در ۲۰۱۸ پسرش رومن آلس ریاست گروه را در دست گرفت.

مه ۲۰۱۹ — پایانِ یک دوران. پاتریک آلس در ۸۸ سالگی درگذشت؛ مردی که از تحت‌تاثیر مشهورترین چهره‌ها، «از کاترین دناو تا جکی کندی»، پنجاه سال پیش، نوآورِ مراقبت گیاهی از مو شده بود.

سقوط برند فیتو — بدهی، کرونا، ورشکستگی

اما سیر نزولی چند سال پیشاز مرگ پایه‌گذار آغاز شده بود. بازخرید سهام لورال با بدهی، مدیریت سبد گسترده‌ای از برندها و رقابت دشوار بازار، ترازنامه‌ی گروه را واماند:

• تا پایان مه ۲۰۲۰: تنها حدود ۱۵ میلیون یورو نقدینگی در برابر حدود ۹۷ میلیون یورو بدهی؛
• زیان خالص بیش از ۳۹ میلیون یورو در یک سال؛
• و سپس شوک بیماری کرونا که فروش داروخانه‌ها و فروشگاه‌ها را فلج کرد.

در ۹ ژوئیه ۲۰۲۰، دادگاه تجاری پاریس پذیرفت که گروه آلس ورشکسته شود (پروسه‌ی redressement judiciaire) و معامله‌ی فروش کلید خورد؛ سه خریدار بالاترین پیشنهادها را دادند اما در نهایت…

در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۰ دادگاه فعالیت‌های گروه را (Lierac، Phyto و Jowaé) به هلدینگ سرمایه‌گذاری اینپالا (Impala) متعلق به کارآفرین فرانسوی ژاک ویرا (Jacques Veyrat) واکذار کرد — هلدینگی که همان تابستان برند Roger & Gallet را از لورال خریده بود.

اینپالا متعهد به بیش از ۱۰۰ میلیون یورو سرمایه‌گذاری برای بازآغاز نوآوری و حفظ کامل مشاغل در فرانسه و اروپا شد. بخش آرایشگری حرفه‌ای (برندهای Subtil و Kydra) نیز به مدیران خودش فروخته شد تا جدا رو به رشد گذارده شود.

وضعیت امروز — تولد دوباره محصولات فیتو

از سال ۲۰۲۱، اینپالا چهار برند Lierac، Phyto، Jowaé و Roger & Gallet را زیر چتر گروه تازه‌تاسیس «Laboratoire Native» گرد هم آورد؛ مجموعه‌ای با حدود ۲۰۰ میلیون یورو گردش مالی که نزدیک به ۸۰ درصد آن خارج از فرانسه است.

امروز فیتو تماماً فعال است: شامپوها و درمان‌های گیاهی‌اش در ده‌ها کشور، عمدتاً از مسیر داروخانه‌ها فروخته می‌شود و فرمول‌های کلاسیکش همچنان ستون سبد محصولات‌اند.

در ایران هم قرص فیتو (فیتوفانر) و محصولات مراقبتی‌اش طرفداران ثابت و بسیاری دارند — هرچند، محبوبیت بازار ایران برایش چهره‌ی دوطرفه‌ای رقم زده: بازاری مملو از نمونه‌های تقلبی که تشخیص اصل از اصالت، خود به موضوع محاوره‌ی مستقلی بین مصرف‌کننده‌ها بدل شده است.

چرخه‌ی کامل یک شاهکار کارآفرینی

داستان فیتو کتاب‌درسیِ یک چرخه‌ی کارآفرینی است:

یک شاگرد بی‌چیز با یک شهود ساده — مو را با گیاهان درمان کن، نه شیمیایی — چهل سال پیش از مد طبیعی‌خواهی، یک صنعت تازه را اختراع کرد. با اعتماد مشاهیر بزرگ شد، با لورال جهانی شد، با شجاعتِ حقوقی و جسارتِ بورس استقلالش را گران پس‌گرفت، وسرانجام در آستانه‌ی نیم‌قرنِ چهارم عمرش، سنگینی همان بدهی‌ها و یک بحران جهانی، خانواده‌ی سازنده‌اش را از تخت مالکیت کنار زد. اما برند نمُرد.

درس نهایی؟ نام‌ها و پرچم‌ها عوض می‌شوند، اما اگر محصولتان بر یک ایده‌ی اصیل و حل یک معضله واقعی بنا شده باشد، مرز جغرافیا و حتی مالکیت را در می‌نوردد. فیتو امروز هم همان شعار روز اول را نگه داشته — «نخست، آسیب نرسان» — و این شاید اساسی‌ترین گواه بر بقایی پنجاه‌وهفت‌ساله‌ی برندی است که از قلب یک گاراژ، کنترل داروخانه‌های نصف دنیا را به‌دست آورد.

منابع: وب‌سایت رسمی PHYTO،

اسناد تاریخی Alès Groupe (Encyclopedia of Company Histories)،

ویکی‌پدیای انگلیسی، لزِکو (Les Echos)،

فیگارو،

فشن‌نتورک،

Ouest-France و بیانیه‌های منتشرشده از سوی Laboratoire Native / Impala.